Safra kesemde taş var.Ameliyat olmalı mıyım ?

Safra kesesinde taş bulunması tek başına ameliyat nedeni sayılmaz. Taş bugüne kadar hiç ağrı yapmadıysa çoğu kişide izlemek yeterli olur. Ağrı atağına ya da iltihaba yol açmış bir taşta ise genellikle safra kesesinin alınması önerilir. İkisinin arasında kalan durumlarda karar, atakların sıklığına ve kişinin genel sağlığına göre hekimle birlikte verilir.

Taş başka bir tetkikte tesadüfen bulunduysa

Safra taşlarının önemli bir kısmı, başka bir nedenle yapılan karın ultrasonunda fark edilir. Bu taşlar çoğu zaman yıllarca sessiz kalır. Uzun süreli takip çalışmalarında, belirti vermeyen taşı olan kişilerin her yıl yaklaşık yüzde 1 ile 2'sinde ağrı başladığı görülmüştür. Kese iltihabı ya da pankreatit gibi ciddi bir sorunun hiç uyarı vermeden ortaya çıkması daha da seyrektir; çoğu kişide önce bir ya da birkaç ağrı atağı yaşanır.

Bu yüzden güncel kılavuzlar belirti vermeyen taşta ameliyatı rutin olarak önermez. Ağrı ileride başlarsa ameliyat o zaman planlanabilir.

Belirti olmasa da ameliyatın konuşulduğu durumlar

Bazı kişilerde taş sessiz olsa bile safra kesesinin önceden alınması gündeme gelebilir:

• Taşın 3 santimetreden büyük olması
• Safra kesesinde 1 santimetre ya da daha büyük bir polip bulunması
• Kese duvarının kireçlenmiş olması (porselen safra kesesi)
• Orak hücre anemisi ya da kalıtsal sferositoz gibi, taş oluşumunu artıran kan hastalıkları
• Organ nakli hazırlığı ya da bağışıklığı baskılayan uzun süreli tedavi

Büyük taşta, polipte ve porselen kesede gerekçe, nadir görülen safra kesesi kanseri riskinin bu durumlarda artmasıdır. Kan hastalıklarında ve bağışıklığı baskılanmış kişilerde ise ileride gelişecek bir atağın daha sık ya da daha ağır olabileceği hesaba katılır. Bu durumlardan biri varsa da karar kişiye göre verilir; hekim kişinin yaşını ve ameliyat riskini birlikte tartar.

Taş ağrı yaptıysa

Safra taşının yaptığı tipik ağrıya safra koliği denir. Mide üstünde ya da sağ kaburgaların altında başlar, yarım saatten birkaç saate kadar sürer ve sıklıkla ağır ya da yağlı bir yemekten sonra, akşam veya gece gelir. Ağrı sırta ya da sağ omza yayılabilir, bulantı ve kusma eşlik edebilir.

Bu tür bir atak bir kez yaşandıktan sonra yeni atak gelme olasılığı belirgin biçimde artar, komplikasyon riski de yükselir. Ağrı yapan taşta yerleşik tedavi bu yüzden safra kesesinin kapalı (laparoskopik) yöntemle alınmasıdır. Bu ameliyata kolesistektomi denir.

İngiltere'de yapılan ve 2023'te yayımlanan C-GALL çalışması, ağrı yapan taşta beklemenin de bir seçenek olabileceğini gösterdi. Çalışmada komplikasyonsuz ama ağrı yapan taşı olan 434 kişi rastgele ameliyat ve izlem gruplarına ayrıldı. 18 ayın sonunda iki grubun ağrı ve yaşam kalitesi ölçümleri benzer çıktı. İzlem grubundakilerin yaklaşık dörtte biri bu süre içinde yine ameliyat oldu. Takip süresi kısa olduğu için uzun vadeli sonuçlar henüz bilinmiyor.

Bu bulgulara göre atakları seyrek gelen, ameliyat riski yüksek olan ya da ameliyatı ertelemeyi tercih eden kişilerde izlem makul bir yol olabilir. Atakları sık gelen ya da daha önce kese iltihabı, pankreatit veya sarılık geçirmiş kişilerde ise beklemek genellikle uygun görülmez.

Komplikasyon geliştiyse

Taş safra kesesinin iltihaplanmasına (akut kolesistit) yol açtıysa, kılavuzlar çoğu hastada ameliyatın ilk günlerde, sıklıkla aynı hastane yatışında yapılmasını önerir. Ameliyat riski yüksek kişilerde iltihap önce antibiyotikle ya da kesenin içine deriden yerleştirilen ince bir dren ile yatıştırılır, ameliyat sonraya bırakılır.

Safra taşına bağlı hafif pankreatit geçirenlerde safra kesesinin aynı yatış sırasında alınması, ameliyatı haftalar sonraya ertelemeye göre yeni safra sorunlarını azaltır. Taş safra yoluna düşüp sarılığa yol açtıysa önce ERCP denen endoskopik işlemle yoldan çıkarılır, ardından safra kesesi de alınır.

Ameliyat neyi düzeltir, neyi düzeltmeyebilir?

Kapalı yöntemde karında açılan birkaç küçük kesiden girilerek safra kesesi çıkarılır. Çoğu kişi aynı gün ya da ertesi gün evine döner ve bir ila iki hafta içinde günlük işlerine döner. Her ameliyatta olduğu gibi kanama ve enfeksiyon riski vardır, safra sızıntısı da görülebilir. En çok çekinilen sorun olan ana safra yolu yaralanması binde birkaç oranında görülür.

Ameliyat, safra koliği ataklarını büyük ölçüde ortadan kaldırır. Şişkinlik, gaz, geğirme ya da yağlı yemekten sonra gelen hazımsızlık gibi yakınmalar ise çoğu zaman taştan kaynaklanmaz ve ameliyattan sonra da sürebilir. Hollanda'da yapılan ve 2019'da yayımlanan SECURE çalışmasında, safra taşı ve karın ağrısı olan hastaların yaklaşık yüzde 40'ı bir yıl sonra hâlâ tamamen ağrısız değildi. Bu yüzden ameliyat kararından önce yakınmaların gerçekten taştan kaynaklanıp kaynaklanmadığı ayrıca sorgulanır.

Sık sorulan sorular

Taşları alıp safra kesesini bırakmak mümkün mü?

Taşlar safra kesesinin içinde oluşur. Yalnız taşlar çıkarılıp kese yerinde bırakıldığında taşlar yeniden oluşabildiği için bu yöntem standart tedavi sayılmaz.

Safra taşı ilaçla eritilebilir mi?

Küçük kolesterol taşları bazı ilaçlarla eritilebilir. Ancak tedavi aylar ya da yıllar sürebilir ve ilaç bırakıldığında taşlar yeniden oluşabilir. Bu yöntem çoğunlukla ameliyat olamayan kişilerde değerlendirilir.

Zeytinyağı ve limon kürüyle taş düşürülebilir mi?

Bu kürlerden sonra dışkıda görülen yeşilimsi topaklar çoğu zaman taş sanılır. İncelendiğinde bunların büyük kısmının, içilen yağın bağırsakta sabunlaşmasıyla oluşan yumuşak kitleler olduğu görülmüştür. Bu yöntemlerin taşları erittiğini ya da düşürdüğünü gösteren bir çalışma yoktur.

Safra kesesi olmadan yaşanır mı?

Yaşanır. Safra karaciğerde üretilmeye devam eder ve kese olmadan doğrudan bağırsağa akar. Bazı kişilerde ilk dönemde yağlı yemeklerden sonra hazımsızlık ya da dışkıda yumuşama olabilir; bu yakınmalar çoğunlukla zamanla azalır.

Ameliyatı ertelemenin bir sakıncası var mı?

Ağrı yapan taşta bekleme süresince yeni atak ve komplikasyon riski devam eder. Bir iltihap atağından sonra yapılan ameliyat teknik olarak daha zor olabilir. Belirti vermeyen taşta ise beklemek, kılavuzların önerdiği yaklaşımdır.

Beklemeden değerlendirme gerektiren durumlar

• Birden başlayan, şiddetli ve birkaç saat içinde geçmeyen karın ağrısı
• Sırta yayılan ağrıyla birlikte tekrarlayan kusma
• Yüksek ateş, titreme ya da üşüme hissi
• Deride ya da gözlerin beyazında sararma, koyu renkli idrar ve açık renkli dışkı

Bu belirtiler aynı gün ya da acil serviste değerlendirme gerektirir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; muayenenin yerini tutmaz.